اولین لاتاری‌های تاریخ: از مهمانی رومی تا قرعه شهری
آنچه از لاتاری‌های کهن با سند قابل گفتن است: اشاره سوئتونیوس به آگوستوس، قرعه‌های شهری در اروپای سده‌های بعد، و مرز میان روایت و عددِ نامطمئن.
تحریریه یاشانس۷ دقیقه مطالعه
علاقه به «اولین» اغلب بیشتر از سند است. برای لاتاری هم داستان‌های زیادی درباره چین باستان، دربارها و جشن‌ها گفته می‌شود، ولی خیلی از آن‌ها سال و جزئیاتی دارند که در منبع دست‌اول تکرار نشده است. این مقاله فقط چیزهایی را می‌آورد که مورخان معمولاً به متن یا رسم ثبت‌شده وصل می‌کنند. جایی که سال دقیق محل اختلاف است، سال را حذف کرده‌ام. تاریخ این موضوع بدون عددِ ساختگی هم به‌اندازه کافی روشن است.
روم و بخت بهعنوان سرگرمی نخبگان
یکی از کهن‌ترین اشاره‌های شناخته‌شده در ادبیات لاتین، در زندگی‌نامه آگوستوس نوشته سوئتونیوس است. او می‌نویسد امپراتور در مهمانیها چیزهایی برای قرعه میگذاشت؛ گاه کالای کمارزش و گاه هدیه گران. این توصیف با لاتاری دولتیِ امروز یکی نیست. بلیت عمومی با قیمت ثابت، صندوق شهر، و هزاران خریدار ناشناس در آن دیده نمی‌شود. با این حال عنصر اصلی هست: نتیجه را قرعه تعیین می‌کند نه مناقصه یا لیاقت، و شرکت‌کننده پیش از قرعه نمی‌داند چه به دست می‌آورد.
همین تفاوت مهم است. خیلی از «لاتاری‌های باستانی» در واقع تقسیم غنیمت، قرعه زمین، یا هدیه میزبان بوده‌اند. اگر هر قرعه‌ای را لاتاری بنامیم، تاریخ آن به قدمت خودِ قرعه کش می‌آید و دیگر چیزی را توضیح نمی‌دهد. تعریف مفیدتر این است: جمع شدن پول یا کالا از عده‌ای، با قاعده اعلام‌شده، و پرداخت جایزه به کسی که قرعه او را برگزیده است.
شهرهای اروپایی و کار عمومی
در اروپای اواخر سده‌های میانه و آغاز دوره بعد، شهرها برای هزینه دیوار، بندر، یا کمک به فقرا به روش‌هایی جز مالیات مستقیم فکر می‌کردند. قرعه‌کشی عمومی یکی از این روش‌ها بود، به‌ویژه در سرزمین‌های پست. مورخان شهری از لاتاری‌های محلی در سده پانزدهم میلادی یاد می‌کنند. چون جزئیات هر شهر و هر سال در منابع یکسان نیست، دقیق‌تر است بگوییم این رسم در آن منطقه و در آن قرن وجود داشته، نه اینکه یک روز مشخص را «تولد لاتاری جهان» بنامیم.
منطق مالی‌شان ساده بود. عده‌ای داوطلب مبلغی می‌دادند که از مالیات اجباری سبک‌تر به نظر می‌رسید. شهر پول را زودتر جمع می‌کرد. جایزه، که گاهی خودِ کالا یا خانه بود، هزینه تبلیغ را جبران می‌کرد. بازنده الزاماً خود را مالیات‌دهنده نمی‌دانست. خودش را شرکت‌کننده در بخت می‌دانست. این جابه‌جایی ذهنی همان چیزی است که بعدها دولت‌ها هم از آن استفاده کردند.
فرانسه و انگلیس در سده شانزدهم
در فرانسه، فرانسوای یکم در ۱۵۳۹ قرعه‌کشی‌ای را مجاز کرد. هدف اعلام‌شده، جمعآوری پول بود و اجرا با بدبینی و بینظمی همراه شد. این تجربه نشان می‌دهد «دولتی بودن» به‌تنهایی اعتماد نمی‌سازد. اگر فروش بلیت و تحویل جایزه مبهم باشد، حتی فرمان پادشاه هم رسم را پایدار نمی‌کند.
در انگلیس، لاتاری دولتی الیزابتی در ۱۵۶۷ اعلام شد و قرعه آن در ۱۵۶۹ انجام شد. هدف، تأمین هزینه کارهای عمومی از جمله بندرها بود. بلیت گران بود و فروش به کندی پیش رفت، چنان‌که برگزارکنندگان ناچار شدند مردم را بیشتر ترغیب کنند. این کندی خودش یک واقعیت تاریخی مفید است: اشتیاق همگانی به لاتاری همیشه و همه‌جا وجود نداشته. گاهی خودِ نهاد باید مشتری می‌ساخت.
| رویداد | زمان در این مقاله | آنچه گفته شده |
|---|---|---|
| اشاره سوئتونیوس به آگوستوس | سال مشخص نیامده | قرعه هدیه در مهمانی، نه لاتاری دولتی |
| قرعه‌های شهری سرزمین‌های پست | سده پانزدهم | رسم محلی، بدون یک روز بهعنوان تولد لاتاری |
| مجوز فرانسوای یکم | ۱۵۳۹ | جمعآوری پول؛ اجرا با بدبینی و بینظمی |
| لاتاری الیزابتی | اعلام ۱۵۶۷، قرعه ۱۵۶۹ | کارهای عمومی از جمله بندرها؛ بلیت گران و فروش کند |
| لاتاری دولتی هلند | معمولاً ۱۷۲۶ | سازمان ادامهدار، نه یک قرعه مناسبتی |
از قرعه نام‌ها تا بازی عدد
در جنوا، انتخاب اعضای شورا با کشیدن نام از میان نام‌های واجد شرایط گره خورده بود. از دل همین سازوکار، شرط‌بندی بر اینکه کدام نام‌ها بیرون می‌آیند شکل گرفت و بعداً به بازی عدد — انتخاب چند عدد از یک مجموعه ثابت — تبدیل شد. نسب دقیق سال‌به‌سال این گذار را اینجا ادعا نمی‌کنم. آنچه نسبتاً مطمئن است این است که لاتو مدرن، با ترکیب‌های عددی، از یک رسم اداریِ واقعی الهام گرفته بود نه از یک اختراع ناگهانی تبلیغاتی.
این تبار دو نتیجه دارد. اول اینکه قرعه زمانی معتبر شمرده می‌شد که از فرایندی بیاید که خودِ شهر به آن برای کار جدی اعتماد داشت. دوم اینکه به محض اینکه مردم توانستند روی نتیجه شرط ببندند، فاصله میان «ابزار اداره» و «بازار بخت» کم شد. امروز هم همین فاصله محل نزاع است: آیا دستگاه تصادف یک نهاد عمومی است یا ویترین یک محصول؟
لاتاری بهعنوان نهاد پایدار
بعضی قرعه‌ها یک‌باره بودند و بعد جمع می‌شدند. بعضی دیگر نهاد شدند. لاتاری دولتی هلند، که معمولاً آغاز آن را ۱۷۲۶ می‌نویسند، از نمونه‌هایی است که بهعنوان سازمانِ ادامهدار شناخته می‌شود نه یک قرعه مناسبتی. استمرار مهم‌تر از قدمت ادعایی است. وقتی قرعه هر بار تکرار می‌شود، باید بایگانی، قاعده ثابت، و راه رسیدگی به اعتراض وجود داشته باشد. بدون این‌ها، «قدیمی بودن» فقط داستان است.
در سده هجدهم و نوزدهم، دولت‌های اروپایی بارها لاتاری را راه انداختند، محدود کردند، یا به‌خاطر فساد و فشار اجتماعی بستند. این رفت‌وبرگشت را نباید به یک منحنی پیشرفت تقلیل داد. جامعه گاهی پول فوری را لازم داشت و گاهی هزینه اجتماعی بازی را سنگین‌تر از آن پول می‌دید. هر دو واکنش در بایگانی‌ها هست.
چه چیزی را نباید از این تاریخ نتیجه گرفت
قدمت، اخلاقی بودن امروز را ثابت نمی‌کند. اگر شهری در سده پانزدهم برای دیوار قرعه گذاشته، دلیل نمی‌شود هر محصول امروزی هم «کار عمومی» باشد. همچنین وجود سوءاستفاده در گذشته دلیل نمی‌شود هر قرعه معاصری فریب باشد. تاریخ فقط نشان می‌دهد مسئله اعتماد، قاعده و مقصد پول از همان اول همراه این کار بوده است.
یک خطای رایج دیگر، چسباندن عددهای دقیق به تمدن‌هایی است که سندشان را نخوانده‌ایم. درباره پیشینه چینی، روایت‌هایی درباره بازی‌های شبیه کینو در دوره‌های مختلف هست. تا وقتی یک منبع مشخص و قابل‌رجوع روی میز نباشد، نقل سال و مبلغ از آن روایت‌ها در این مقاله نمی‌آید. سکوت اینجا دقیق‌تر از زینت است.
بایگانی به‌جای افسانه بنیان‌گذار
تاریخ لاتاری پر از «اولین بار»هایی است که هر شهر برای خودش قائل است. این رقابت محلی قابل‌فهم است، چون قرعه موفق برای شورای شهر افتخار مالی بوده. برای خواننده امروز، افتخار محلی سند نیست. سند یعنی برگه فروش، فرمان مجوز، یا گزارش خزانه که بشود در آرشیو پیدا کرد. خیلی از روایت‌های جذاب دقیقاً همین برگه را ندارند و فقط در کتاب‌های بعدی تکرار شده‌اند.
وقتی منبع دست‌دوم به دست‌دوم دیگر ارجاع می‌دهد، سال‌ها چند دهه جابه‌جا می‌شوند. به همین دلیل این مقاله درباره پیشینه شرق آسیا سکوت عددی کرد. سکوت به معنی انکار وجود بازی‌های بخت در آن تمدن‌ها نیست. به معنی امتناع از ساختن دقت مصنوعی است. اگر بعداً یک سند مشخص با سال و محل روی میز بیاید، می‌شود جمله را اصلاح کرد. تا آن روز، عبارت «از هزاران سال پیش» بیشتر به کار پوستر می‌آید تا به کار تاریخ.
مقایسه با دیگر نهادهای بخت هم باید با احتیاط باشد. قرعه انداختن برای تقسیم زمین، یا کشیدن نام برای وظیفه ناخوشایند، لاتاری به معنی جمع‌کردن پول از داوطلبان نیست. اگر این‌ها را یکی کنیم، هر جامعه‌ای از آغاز تاریخ لاتاری داشته و دیگر نمی‌شود پرسید کی این شکل خاص از تأمین پول ظاهر شد. پرسش مفید همان شکل خاص است: داوطلب، قیمت، جایزه، و مقصد باقی پول.
در سده‌های بعد، مخالفت مذهبی و مدنی هم بخشی از تاریخ است نه حاشیه آن. بعضی کلیساها قرعه را با مشیت الهی قاطی می‌دیدند و بعضی دولت‌ها آن را رقیب مالیات و منبع فساد محلی. این مخالفت‌ها همیشه به تعطیلی نینجامید، ولی نشان می‌دهد اشتیاق عمومی هرگز تنها صدای صحنه نبوده است. تاریخ کامل، هم صف خرید را دارد و هم شکایت را.
جمع‌بندی
اولین لاتاری، یک نقطه روی نقشه نیست. مجموعه‌ای از رسم‌هاست: هدیه قرعه‌ای در مهمانی رومی، قرعه شهری برای هزینه عمومی، آزمایش پر دردسر دولت‌های سده شانزدهم، و تبدیل قرعه اداری به بازی عدد. آنچه این رشته را به هم وصل می‌کند، وعده برد نیست. این است که عده‌ای پذیرفته‌اند نتیجه را به‌جای مذاکره، به قاعده تصادف بسپارند و در عوض یا سرگرم شوند یا خرجی را تأمین کنند.
بازی مسئولانه در برابر این تاریخ هم معنا دارد. جذاب بودن یک رسم قدیمی، احتمال امروز شما را زیاد نمی‌کند. اگر در قرعه‌ای شرکت می‌کنید، مبلغش باید از پیش محدود و جدا از خرج ضروری باشد. باخت، در تقریباً تمام این تاریخ، تجربه اکثریت بوده است نه استثنا.
پرسش‌های متداول
هیچ سالی را بهعنوان تولد لاتاری جهان نام نمیبرد. میگوید علاقه به «اولین» اغلب بیشتر از سند است.
در مهمانیها چیزهایی برای قرعه میگذاشت، گاه کمارزش و گاه گران. این با لاتاری دولتی امروز یکی نیست و سال مشخصی برایش در مقاله نیامده است.
در ۱۵۶۷ اعلام شد و قرعه آن در ۱۵۶۹ انجام شد، برای کارهای عمومی از جمله بندرها. بلیت گران بود و فروش کند پیش رفت.
۱۵۳۹. هدف، جمعآوری پول بود و اجرا با بدبینی و بینظمی همراه شد.
معمولاً ۱۷۲۶، بهعنوان سازمان ادامهدار نه یک قرعه مناسبتی.